سعید ارمغان

[3][3] اما نخستین قطعه شعری که ترکی بودن آن مورد اتفاق زبانشناسان است و همچنین تاریخ سرایش و نام قبیله سراینده آن مشخص شده است قطعه شعری است که در منابع چینی بدان اشاره رفته و شاعری از قبیله ترکهای هون 119 سال قبل از میلاد مسیح آن را سروده است. مضمون شعر مزبور چینین است:

«کوههای «بن چی شان» را گم کردیم،
         زیبائی را از رخ زیبارخانمان ربودند
                   فلات «سی لانشان» را گم کردیم
مرتع دامهایمان را ربودند»[4][4]

Orxun(orhun) yazitlari 
كتيبه هاي اورخون

دومین اثر شایان توجه در این زمینه کتیبه های اورخون هستند. که تاریخ آنها به قرن هشتم میلادی میرسد. این کتیبه ها جزء منابع بسیار ارجمند تاریخ ادبیات ترکی است و شامل سه کتیبه: 1. گول تیکین 2. بیلگه قاغان 3. تان یوغوق است. که اولی برروی سنگهای مکعبی به ارتفاع  75/3 متر و سومی متشکل از دوسنگ که ارتفاع یکی از آنها به 5/1 متر میرسد. اما از کتیبه دوم تنها قطعه هایی به دست آمده است. [5][5]


كتيبه گول تیکین :
Kül Tigin Yazıtı (Kül Tigin Kitabesi), Bilge Kağan tarafından ölen kardeşi Kül Tigin adına MS. 732'de dikilen yazıttır.

Moğolistan'da Orhun Nehri yakınlarında bulunmaktadır. Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı arasındaki uzaklık yaklaşık olarak bir kilometredir. Yazıtlar runik Köktürk yazısı ile yazılmıştır.

 كتيبه بیلگه خاقان :
Bilge Kağan Yazıtı (Bilge Kağan Kitâbesi), Orhun Yazıtlarından biridir. Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu tarafından dikilmiştir.

Moğolistan'da Orhon Irmağı yakınlarında bulunmaktadır. Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtı arasındaki uzaklık bir kilometredir. İskandinav runik harflere benzeyen Göktürk yazısı ile yazılmıştır. Bazı bölümleri Kültigin Kitabesi'nden aktarılmıştır. Ondan farkllı olarak Kül Tigin'in ölümünden sonraki olayları da anlatmıştır. Kültigin kitabelerinin çevresinde Bilge Kağan'ın mezarının etrafında da balballar vardır. Bunları Yollug Tigin yazmıştır.

كتيبه تان یوغوق:

onyukuk yazıtı 731 yılında yazılıp dikilmiş olan Orhun Yazıtları'nın ilkidir. Bilge Kağan yazıtı ile Kül Tigin yazıtının doğusunda yer alır.

Dört yönlü iki taş üzerinde yazılmıştır. Birinci taş üzerinde batı ve doğu yüzlerinde 7'şer, güney yüzünde 10, kuzey yüzünde ise 11 satır olmak üzere toplam 35 satır yer almaktadır. İkinci taşın ise batı yüzünde 9, doğu yüzünde 8, güney yüzünde 6 ve kuzey yüzünde 4 olmak üzere toplam 27 satır vardır. İki taşın toplam satır sayısı 62'yi bulmaktadır. Yazıtı, Bilge Kağan dönemine kadar başkomutanlık ve vezirlik yapmış olan Tonyukuk dikmiştir. Metnin yazarı da yine Tonyukuk'tur.

در مورد منظوم یا منثور بودن آنها نظرات مختلفی ابراز شده است. یک مستشرق روسی اشکال شعری و اوزان این نت ها را کشف کرده و به چاپ رسانیده است.[6][6] اما مرحوم پروفسور محرم ارگین این نظریه را رد کرده و از نثر خوش آهنگ و ریتمیک کتیبه ها سخن گفته است. [7][7] دکتر جواد هیئت قطعه شعری را که بعدا نقل خواهد شد از کتیبه گول تیکین نقل کرده است که در واقع به صورت تلویحی حاکی از اعتقاد ایشان به منظوم بودن کتیبه هاست. اما به نظر نگارنده این سطور، کتیبه  گول تیکین به صورت نظم و نثر نگاشته شده است. و قطعه هایی از آن ضمن تاکید بر موضوعی واحد با دارا بودن صدر و ذیل و به اصطلاح ادبا مطلع و مقطع مشخص و دارای وزن هستند. یعنی تقریبا همانند یک «نوع» ادبی که بعدها در جهان اسلام به «مقامه» شهرت یافت و نیز مثل  گلستان سعدی شیرازی که دارای نثر مسجع بسیار زیبائی بوده و در عین حال هر از چند سطری اشعاری نیز بدانها اضافه میشود. کتیبه گول تیکین نیز دارای همین اوصاف است.

با این تفاوت که بیش از نیم هزاره بین این دو شاهکار شرقی فاصله افتاده است و نیز خالق کتیبه گول تیکین بر خلاف شیخ اجل سعدی که به منابع بسیار غنی عربی که بعد از اسلام به وجود آمده بود دسترسی نداشت. وجود قطعه های منظوم در کتیبه های اورخون و نیز در منظومه «آلپ ار تونقا»[8][8] نشانه وجود شعر منظوم در میان ترکان قبل از اسلام و مقارن اسلام بوده است. و مرحوم پروفسور زهتابی تاکید بسیار بدان داشت که وزن شعر ترکی وامدار وزن شعر عربی نیست. دکتر سیروس شمیسا نیز در مورد وزن رباعی مینویسد: « هیچ استبعادی ندارد که شکل شعر رباعی ماخوذ از آشنائی بعضی از افاضل با شکلهای شعری کوتاه ترکی از قبیل تانکا و هایکو و امثل آنها باشد» [9][9]

در اینجا دو  قطعه از قطعه های منظوم کتیبه گول تیکین (یکی از کتیبه های سه گانه اورخون )را به ترتیب به  انتخاب دکتر هیئت و خود نگارنده ذکر میکنم:
بونجا بیتیگ بیتیگمه
 من کول تیکین آتیسی
  بوللوق  تیکین  بیتیدیم
   ییگیرمی گون اولوروب
    بو تاشقا بو دامغا  کوپ
      بوللوق  تیکین  بیتیدیم

ترجمه:
«نگارنده این همه نگاشته ها
  من «آتابیگ»  گول  تیکین
   من بوللوق تکین  نگاشتم
     بیست  روز   تمام   من
       بوللوق تیکین نگاشتم»

قطعه دوم به انتخاب نگارنده:
اوزره تنگری باسماسار
  آسرا  ییر   تئلینمه  سر
     تورک بودون ایلینگین
        تورونگون کیم آرتاتی

ترجمه
«اگر در فراز خدای نابود نکند
اگر در فرود زمین از هم نگسلد
چه کسی میتواند مردم ترک را
نیست گرداند.»

جالب اینکه با قرار دادن این دوقطعه منظوم در کنار هم و اشاره به نوشتن کتیبه گول تیکین و زنده بودن ترکان تا زمانی که زمین از هم نگسلد شباهتی بسیار با این چند بیت فردوسی دارد
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
بناهای آباد گردد خراب
ز  باران  و  از  تابش  آفتاب
پی افکندم از نظم کاخی بلند
که از باد و  باران  نیابد گزند

 
YeniSey Yazıtlari

كتيبه هاي يئني سئي

Kök Türk ve Uygur Türkleri'nin ürünü olduğu kabul edilen ve de M.S.700'lü yılların damgasını taşıyan Kök Türk Yazıtları'ndan 250-300 yıl daha eski oldukları hesaplanan bu Yazıtlar, Yenisey Irmağı yöresinde bulundukları için sözkonusu adı almışlardır. Aslında sayıları daha da çok olan böylesi yazıtlar, Tanganu dağlarından kaynaklanarak Baykal gölüne dökülen Orhon ırmağından Tuna nehrine, Türk Yakutistan'dan Gobi çölüne denli çok geniş bir bölgeye yayılarak oralardaki Türk kültür ve uygarlığının tapularını oluşturmaktadırlar. Gömüt taşlarına, yazılıkayalara ve türlü gereçlere yazılan 70 parçadan(1) oluşan Yenisey Yazıtlar'ıysa işte bu büyük orman içindeki küçümen bir koruyu temsil eder. Çağlar ötesinden Türk adını ve Türk kimliğini bizlere taşıyan bu korunun tanınmasına ilişkin süreç ise ancak XVIII. yüzyılın birinci yarısında başlayabilmiştir:
Poltava, Ukrayna'daki Vorskla Irmağı'nın batı yakasında bir kenttir. XIII. yüzyılda Tatar Türkleri'ne geçen kent, XVII. yüzyıldan beri de bir Kazak alayının merkezidir. O zaman Avrupası'nın büyüklerinden olan İsveç, 1708'in kış aylarında Rusya'yı ele geçirme eylemine girişir. Kış boyu başarısızlığa uğramasına ve de ordusunun top ve barut sıkıntısı çekmesine karşın, savaşı inatla sürdüren İsveç Kralı XII. Karl, 1709'un Mayıs ayında Poltava'yı kuşatır. Çar I. Büyük Petro(Deli Petro) ve General Aleksandr Daniloviç Menşikov'un komutasındaki 40.000 kişilik Rus ordusu ile Kral XII. Karl komutasındaki 17.000 kişilik İsveç ordusu, Poltava kıyılarında karşı karşıya gelir ve de İsveç güçleri kesin bir yenilgiye uğrar. Kral XII. Karl, yanındaki 1.500 kişiyle birlikte Osmanlı'ya sığınır. Geri kalanlarsa ya Ruslar tarafından öldürülür ya da tutsak edilir. Tutsak edilenler, Sibirya'ya sürülmüştür. Onların arasında Tabbert Philipp Johan adlı bir de yüzbaşı vardır. Sürgün yeri sınırlanmayan Yüzbaşı Tabbert, 1709'dan 1722'ye değin Sibirya'da yaşayan Vogul'lar, Ostyak'lar, Samoyed'ler, Yakut'lar, Türk Tatarlar ve Moğollar arasında dolaşır ve onlar hakkında Batı ülkelerinin henüz bilmedikleri bilgiler toplar.

İşte 1500 yıl önceki vatan tapularımızın Anadolu Türkçesi ile ilk seslendirilmeleri:

متن بعضي  از كتيبه هاي يئني سئي:

II/01 Anadolu Türkçesiyle Yenisey Yazıtları
II/02 uyug-tarlık yazıtı

İl Doğan Tutuk'tur adım.
Yüce yurduma Başbuğ,
Altı birleşik buduna Bey idim.
Henüz 60 yaşında iken
Ayırdı beni İl'imden,
Ayırdı beni Ece'mden,
Ayırdı beni oğullarımdan,
Ölüm!...
(31/441)

قایناقلار (منابع):

 یادمان های ترکی باستان ص 142

«سید حیدر بیات»

[1][1] ملاخظاتی در باره افسانه گیل گمیش، حشمت حافظی، فصلنامه آذری شماره 2، ص 88

[2][2] تاریخ الادبیات الترکی،ص 11  دکتر احمد مجیب المصری، الدار الثقافه للنشر، 1420لقاهره

[3][3] ملاخظاتی در باره افسانه گیل گمیش، حشمت حافظی

[4][4] سؤز بازاری، ص 114 به نقل از تورکلرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش، دکتر جواد هیئت

[5][5] یادمانهای ترکی باستان، دکتر حسین محمد زاده صدیق، ص 102

[6][6] یادمانهای ترکی باستان، ص 104

[7][7] یادمانهای ترکی باستان ص 103

[8][8] آلپ ار تونقا در زبان ترکی همان افراسیاب است و قطعه هایی از  منظومه ای را که در رثای وی سروده اند در دیوان لغات الترک محمود کاشغری در قرن پنجم ذکر گردیده است.
[9][9] سیررباعی، دکتر سیروس شمیسا، ص 34